03
Soxta SMS, xat va QR-kodlar
Nega muhimBugungi fishing haqiqiyga o‘xshaydi: posilka uchun to‘lov, bank ogohlantirishi, to‘xtash joyidagi QR-kod. Maqsadi bitta bosish bilan soxta kirish yoki to‘lov sahifasini ochish.
Eslab qolingSiz so‘ramagan havola hech qachon kirish yo‘li emas. Ilovani oching yoki manzilni yozing.
Nima qilish kerak
Har qanday qurilmada
- O‘zingiz so‘ramagan havoladan hech qachon kirmang va to‘lamang. Rasmiy ilovani oching yoki manzilni o‘zingiz yozing.
- To‘xtash joyi yoki afishadagi QR-kod? Ustiga yopishtirilgan stiker emasligini tekshiring va rasmiy ilovada to‘lang.
iPhone
- Settings → Apps → Messages: noma’lum jo‘natuvchilarni saralashni yoqing (Filter yoki Screen Unknown Senders).
- Havolani bosib turing: ochishdan oldin u aslida qayerga olib borishini ko‘rasiz.
- Firibgar SMS? Ostidagi Report Junk’ni bosing va o‘chiring. Notanish raqamga hech qachon javob yozmang.
Android
- Google Messages → profil rasmingiz → Messages settings → Protection & Safety → Spam and scam protection: yoqing.
- Firibgarlik haqida xabar bering: suhbatni bosib turing → Block → Report spam.
Windows kompyuter
- Outlook yoki Gmail’da havola ustiga sichqonchani olib boring: bosishdan oldin haqiqiy manzil ko‘rinadi.
- Microsoft Edge → Settings → Privacy, search, and services → Security: Microsoft Defender SmartScreen yoqilgan tursin.
- Xabar bering: Outlook’da Report → Report phishing; Gmail’da ⋮ → Report phishing.
Mac
- Mail’da havola ustiga kursorni olib boring: bosishdan oldin haqiqiy manzil ko‘rinadi.
- Safari → Settings → Security: Warn when visiting a fraudulent website yoqilgan tursin.
- Apple nomidan kelgan soxta xat? Uni reportphishing@apple.com manziliga yuboring, so‘ng o‘chiring.
Qisqa savol
SMS’da posilkangiz ushlab qolingani yozilgan: “Bugun shu havola orqali 15 000 so‘m to‘lang.” Nima qilasiz?
- To‘layman. Arzimagan summa.
- Kuryerning o‘z ilovasi yoki saytini o‘zim ochib, trek raqamini tekshiraman.
- Javob yozib, rostmi deb so‘rayman.
Javobni ko‘rsatish
Xavfsizroq tanlov: Kuryerning o‘z ilovasi yoki saytini o‘zim ochib, trek raqamini tekshiraman.
Kichik to‘lov karta ma’lumotlaringiz uchun qo‘yilgan qopqon. Haqiqiy muammo bo‘lsa, kuryerning o‘z ilovasida ko‘rinadi.
04
Ilovalarni xavfsiz o‘rnating
Nega muhimSoxta ilovalar parollarni o‘g‘irlash, reklama ko‘rsatish yoki kuzatish uchun haqiqiy nom va belgilarni ko‘chiradi. Ko‘pchiligi havola, qalqib chiquvchi oyna va norasmiy do‘konlardan keladi.
Eslab qolingRasmiy do‘kon, haqiqiy dasturchi, yashirin eshiklar yo‘q.
Nima qilish kerak
Har qanday qurilmada
- O‘rnatishdan oldin dasturchi nomi, yuklab olishlar soni va yangi sharhlarni tekshiring. Bir haftalik bank ilovasi xavf belgisi.
iPhone
- Faqat App Store’dan o‘rnating. Xabar yoki sayt aytgani uchun profil yoki ilova o‘rnatmang.
- Settings → General → VPN & Device Management: tanimagan profilni olib tashlang (ish beruvchingiz o‘rnatgan bo‘lmasa).
Android
- Google Play’dan o‘rnating. Play Store → profil rasmingiz → Play Protect → ⚙ → Scan apps with Play Protect: yoqing.
- Settings → Apps → Special app access → Install unknown apps: har bir ilova Not allowed bo‘lishi kerak.
- Xabarda yuborilgan APK faylni hech qachon o‘rnatmang, hatto bank yoki yetkazib berish xizmatidan deb yozilgan bo‘lsa ham.
Windows kompyuter
- Microsoft Store yoki dasturchining rasmiy saytidan o‘rnating, hech qachon reklama yoki qalqib chiquvchi oynadan emas.
- Windows Security → App & browser control: Reputation-based protection yoqilgan tursin. Smart App Control taklif qilinsa, yoqiq qoldiring.
- Inson ekaningizni isbotlash uchun Windows + R bosib, nimanidir qo‘yishni so‘ragan sayt hujum qilmoqda. Uni yoping.
Mac
- System Settings → Privacy & Security → Allow applications from: App Store yoki App Store and identified developers.
- Sayt yoki video so‘ragani uchun Terminal’ga hech qachon buyruq qo‘ymang. Mac’dagi parol o‘g‘rilarining ko‘pchiligi shunday kiradi.
- macOS ilovani bloklasa, ilova qayerdan kelganiga ishonmasangiz, ogohlantirishni chetlab o‘tmang.
Qisqa savol
Saytda yozuv: “Inson ekaningizni tasdiqlang: Windows + R, keyin Ctrl + V, keyin Enter bosing.” Nima bo‘lyapti?
- Oddiy CAPTCHA.
- Windows yangilanishi.
- Sizni yashirin buyruqni o‘zingiz ishga tushirishga aldayotgan hujum.
Javobni ko‘rsatish
Xavfsizroq tanlov: Sizni yashirin buyruqni o‘zingiz ishga tushirishga aldayotgan hujum.
Haqiqiy CAPTCHA hech qachon biror narsani ishga tushirishni so‘ramaydi. Bu hiyla buferga zararli buyruq qo‘yadi va uni sizga ishga tushirtiradi.